Kırgızistan’da yeni yönetim ÅŸeklini öngören Anayasa deÄŸiÅŸikliÄŸi için yarın referandum yapılacak

Kırgızistan, yönetimde köklü değişimi öngören yeni Anayasa taslağını oylamak ve yerel meclis üyelerini belirlemek üzere 11 Nisan Pazar günü sandık başına gidecek.

Kırgızistan, kamuoyunda “Devlet BaÅŸkanlık sistemi” olarak bilinen ve “Han Anayasası” ÅŸeklinde eleÅŸtirilen yeni Anayasa taslağını oylamak için yarın referanduma gidecek.

Ülkede anayasa değişikliği referandumunun yanı sıra toplam 2 büyükşehirde, 7 bölgede, 26 ilde 3 milyon 606 bin 201 seçmen, yerel meclis üyelerini belirlemek için oy kullanacak.

Yeni tip koronavirüs (Kovid-19) nedeniyle sıkı önlemlerin alınacağı oylama sürecini 10 ülke, 16 büyükelçilik ve 10 uluslararası kuruluştan 200’e yakın gözlemci izleyecek.

Merkez Seçim ve Referandumlar Komisyonunun verilerine göre, ülkede yarın 483 yerel meclisten 448 meclis üyesi belirlenecek. Geriye kalan 35 meclisin görev süresi bitince de seçimler yapılacak.

Ãœlke genelinde toplam 7 bin 560 sandalyeli meclis üyeliÄŸine 59 siyasi parti, seçim listesinde 5 bin 300’ü kadın olmak üzere yaklaşık 30 bin aday gösterdi.

Anayasa değişikliği fikri, salgının en etkili olduğu dönemde ortaya çıktı

Kırgızistan için en uygun sistemin devlet baÅŸkanlığı olduÄŸu düşüncesi, Kovid-19 salgınının en etkili olduÄŸu 2020 ilkbahar döneminde Meclis Genel Kurulu’nda gündeme geldi.

CumhurbaÅŸkanı Sooronbay Ceenbekov’un istifasını getiren 5-15 Ekim 2020’deki kitlesel protesto gösterileri sırasında cezaevinden taraftarlarınca çıkarılan eski Milliyetçi Ata Yurt Partisi Milletvekili Sadır Caparov, siyasi yönetimde sorumluluÄŸu artıracak anayasal reform sürecini baÅŸlatan isim oldu.

Özgürlüğüne kavuÅŸturulmasının 97. gününde CumhurbaÅŸkanı seçilerek ülkeyi 6 yıl yönetme hakkını elde eden Caparov, 2010’dan bu yana yönetilen “parlamenter” sistemden “devlet baÅŸkanlık” sistemine geçilmesine iliÅŸkin Anayasa deÄŸiÅŸikliÄŸi referandumunun 11 Nisan’da yapılmasını öngören kanunu 12 Mart’ta onayladı.

“Devlet BaÅŸkanlık sistemi” olarak bilinen ve “Han Anayasası” ÅŸeklinde eleÅŸtirilen yeni Anayasa taslağının tam metni, ilk kez 12 Mart’ta cumhurbaÅŸkanlığı resmi internet sitesinde çıktı ve kampanya döneminde 26 Mart’ta 1 milyon 100 bin nüsha basılan Resmi Gazete’de yayımlandı.

Anayasa Uzlaşma Komisyonunda 2,5 ayda görüşülerek Adalet Bakanlığınca hazırlanan Anayasa değişikliği teklifi, kamuoyunda tartışmaya açılmasının ardından görüşmelerin oldukça sakin ve hızlı geçtiği Meclis Genel Kurulunda kabul edildi.

Yeni siyasi yönetim, cumhurbaşkanlığı hükümet sistemini tercih etti

Bu yıl 10 Ocak’ta yapılan Anayasa referandumuyla Kırgızistan’ın devlet başkanlığı yönetim sistemine geçmesi yüzde 79,18 oy oranıyla kabul edilirken yarın gerçekleşecek Anayasa referandumunda ise cumhurbaşkanlığı hükümet sistemini öngören Anayasa taslağı oylanacak.

Anayasada yapılan yönetim deÄŸiÅŸikliÄŸiyle tavsiye kararı alabilecek “Halk Kurultayı” adlı yeni bir organ oluÅŸturulacak, BaÅŸbakanlık makamı kaldırılacak ve bunun yerine Bakanlar Kurulu BaÅŸkanı ve Devlet Sekreteri makamı da ÅŸekillendirilecek.

Bakanlar Kurulu Başkanlığı görevini Cumhurbaşkanlığı İdare Başkanı yürütecek.

Geniş yetkililerle donatılan ve ülkede her şeyden sorumlu olacak Cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulu üye adaylarını ve yapısını belirleyecek, Meclisin onayıyla Bakanlar Kurulu başkan yardımcılarını ve üyelerini atayacak.

Cumhurbaşkanı, Meclis ile Halk Kurultayının teklifi üzerine ya da kendi inisiyatifini kullanarak Bakanlar Kurulu Başkanı ve üyelerinin görevine son verebilecek.

CumhurbaÅŸkanı Ä°dare BaÅŸkanı’nın istifası veya görevinden alınması durumunda Bakanlar Kurulu üyelerinin istifasına gerek kalmayacak. Yeni sistemde, bütçeyi de Bakanlar Kurulu Meclise sunacak.

Kamudaki tüm atamalar, cumhurbaşkanı yetkisinde olacak

Aynı zamanda yürütmenin başı olarak kararname çıkarma yetkisine sahip olacak Cumhurbaşkanı, kamudaki tüm atamaları yapacak.

Cumhurbaşkanı, yargı organlarında Anayasa ve Yüksek (Yargıtay) Mahkemesi hakimlerini, yeni oluşturulacak Adalet İşleri Konseyinin önerisi üzerine Meclisin onayından sonra atayabilecek, yerel mahkeme hakimlerinin atamalarında Adalet İşleri Konseyinin önerisi yeterli sayılacak.

Adalet İşleri Konseyi üyeleri, Cumhurbaşkanı, Meclis, Halk Kurultayı temsilcileri ve hukuk camiasından oluşacak.

Vatandaşlık verme ve vatandaşlıktan çıkarılma yetkisi kararı, Cumhurbaşkanın da kalacak.

Caparov, cumhurbaÅŸkanlığı görevini 2027’ye kadar sürdürecek

Anayasa’da bu yıl cumhurbaÅŸkanlığı görevine 6 yıl süreyle seçilen Sadır Caparov’un bu zamanı doldurana dek görevini sürdüreceÄŸi belirtilirken, Anayasa’da ülkenin devlet dili Kırgızca, resmi dili Rusça statüsü korundu.

Meclis, kanun koyma, değiştirme ve kaldırma yetkilerini kullanmaya devam edecek.

Mecliste sandalye sayısı 120’den 90’a düşürülecek, milletvekili seçilme yaşı 21’den 25’e çıkarılacak.

Kanun teklifi taslağı hazırlama inisiyatifinde 10 bin seçmen, cumhurbaşkanı, milletvekilleri, Bakanlar Kurulu Başkanı, Yüksek Mahkeme, Halk Kurultayı ve Başsavcı da olacak.

Yeni Anayasa, bu yıl yapılacak milletvekili seçimlerine ilişkin yasal altyapıyı da düzenliyor.

Vatandaşların, kanunun verdiği yetkilere göre, davaya konu olan tarafları uzlaştırmak ve hukuka aykırı olmayan adil kararlar vermek amacıyla Aksakal Mahkemeleri kurma yetkisi elinden alınmayacak.

Anayasa deÄŸiÅŸikliÄŸine giden olaylar

Kırgızistan’da 4 Ekim 2020’de yapılan parlamento seçim sonuçlarının iptalini talep eden muhalefet parti taraftarlarının, 5 Ekim 2020’de düzenlediÄŸi gösterilerin ÅŸiddet olaylarına dönüşmesi üzerine cumhurbaÅŸkanlığı ile parlamento binaları iÅŸgal edilmiÅŸti.

Göstericilerin bir bölümü, “valiyi rehin almak ve gösteriler düzenlemek” suçundan yaklaşık 3,5 yıldır hapis yatan Ata Yurt Partisi eski milletvekili Caparov’u cezaevinden çıkararak aynı gün baÅŸbakanlık koltuÄŸuna oturtmuÅŸtu.

Böylece 5-15 Ekim 2020’de yapılan kitlesel protestolar sonucunda, ülkeyi 3 yıldır yöneten CumhurbaÅŸkanı Ceenbekov istifa etmiÅŸ, Meclisten güvenoyu alan Caparov geçici olarak cumhurbaÅŸkanlığı yetkilerini üstlenmiÅŸti.

Parlamento seçim sonuçlarını 6 Ekim’de iptal eden Kırgızistan Merkez Seçim ve Referandumlar Komisyonu, 24 Ekim 2020’de cumhurbaÅŸkanlığı erken seçimlerinin 10 Ocak’ta yapılmasını kararlaÅŸtırmıştı.

Öte yandan Kırgızistan parlamentosunda hazırlanan ve yeniden devlet baÅŸkanlığı yönetim sistemine geçiÅŸi öngören Anayasa taslağı, 18 Kasım’da kamuoyunun tartışmasına açılmıştı.

Meclis BaÅŸkanı Talant Mamıtov’un imzasıyla 20 Kasım’da oluÅŸturulan 100 üyelik Anayasa UzlaÅŸma Komisyonunun toplantılarında, ülkenin yönetim ÅŸekli konusunda fikir birliÄŸine varılamamıştı.

Milletvekili Akılbek Caparov hazırladığı yasa tasarısıyla, 10 Ocak’ta cumhurbaÅŸkanlığı seçim gününde eÅŸ zamanlı olarak ülkenin yönetim ÅŸeklini belirlemek için referandum yapılmasını önermiÅŸ ve tasarı Mecliste kabul edilmiÅŸti.

10 Ocak’ta cumhurbaÅŸkanlığı seçimleriyle birlikte eÅŸ zamanlı olarak yapılan referandumda, seçmenlerin yüzde 81,49’u baÅŸkanlık sistemine “evet” demiÅŸti.

1991-2010 döneminde devlet baÅŸkanlığı sistemiyle yönetilen Kırgızistan, 2010’da anayasa referandumuyla parlamenter yönetim sistemine geçmiÅŸti.

Kaynak: AA